Ν. Κατωγυρίτης, ο Καρπάθιος καπετάνιος του ΕΛΑΣ

Ν. Κατωγυρίτης, ο Καρπάθιος καπετάνιος του ΕΛΑΣ

 

 

“Καβάλα σε ολόλευκο άλογο, με το όπλο περασμένο σταυρωτά στη πλάτη και το περίστροφο γεμάτο και σφιχτά δεμένο στη ζώνη, ένας αληθινός λεβέντης κι ομορφόπαιδο από τα λίγα, αυτό ήταν ο Νίκος”!

Έτσι τον ήθελαν κάποιες φήμες, έτσι τον περιγράφουν κάποιοι Καρπάθιοι που έτυχε να ακούσουν, αλλά δεν γνώρισαν από κοντά τον Νικόλαο Κατωγυρίτη.

Την ιστορία του ακολουθούν άγνωστες ζωντανές σκιές, αφού είναι από τους λιγοστούς Καρπάθιους αντάρτες, που σκοτώθηκε τόσο νωρίς, ανήμερα της γιορτής του, στις 6 Δεκέμβρη 1944 και μόλις 28 ετών πέτυχε να ανταλλάξει, με τη ψυχή και το αίμα του, μια σταθερή θέση στο πάνθεον των Ελλήνων ηρώων.

Μέσα στη δίνη των χρόνων η ιστορία του πρόσκερα σκεπάστηκε από λησμονιά, ίσως να βοήθησε στη μοιραία προσπάθεια διαγραφής και μια διχαστική πολιτική υστεροβουλία, αλήθεια ποιο είναι τούτο το αγράμματο φτωχαδάκι, που θα ήθελε να αλλάξει την ρότα της Ελλάδας;σίγουρα κάποιοι θα αναρωτήθηκαν.

Έτσι ακόμη κι όταν υπήρξε η σκέψη να δωθεί το όνομα του, σε κάποιο στενό του χωριού των Μενετών Καρπάθου, τότε ξεπετάχτηκαν και διατύπωσαν με δυσφορία τη διαφωνία τους.

Θέλει ψυχή, όχι μόνο για να μιλήσεις, αλλά και για να γράψεις λίγα λόγια, για τον καπετάνιο του 1ου λόχου της Βουλιαγμένης.

Τίποτε δεν θα είχε διασωθεί αν η αδελφή του Καλλιόπη Κατωγυρίτη Ρηγοπούλου, δεν κρατούσε σαν αγιασμένο φυλαχτό, τα γράμματα που αντάλλασαν μεταξύ τους τα τρία ξενιτεμένα αδέλφια Κατωγυρίτη.

Η ιστορία ξεκινά κάπου στα μετόχια των Μενετών,εκεί στους

Κάτω-είρους, την εξοχή δυτικά του χωριού προς την Αρκάσα και αφού περάσουμε το εκκλησάκι του Αη Μάμα, περιοχή με δουλεμένους κήπους, φορτωμένους αμπέλια στη Δυτική πλευρά του βουνού Αιείροι.

Ο Μιχαηλίδης Νουάρος θεωρεί ότι πρόκειται για παράγωγο του γύρου, ενώ ο Κωνσταντίνος Μηνάς πιστεύει ότι η ρίζα της λέξης βρίσκεται στην αρχαία Αίγειρο, το σημερινό δέντρο Λεύκα.

Ο Γιώργος Κατωγυρίτης στις αρχές του 20ου αιώνα παντρεύτηκε την Ειρήνη, το γένος Παπαμηνά, και έκαμαν πέντε παιδιά. Την πρωτοκόρη Ευδοξία, που αρρώστησε και έφυγε νωρίς (1907-1929), την Φωτεινή (1909-1985) τον Μανώλη (1913-1959), τον Νικόλαο (1916-1944) και τελευταία την Καλλιόπη (1920-2010). Η φτώχεια αλλά και το εθιμικό κληρονομικό δίκαιο δεν αφήνουν περιθώρια, πρώτος ο Μανώλης, αφού ολοκληρώνει το σχολαρχείο των Μενετών, ανεβαίνει στην Αθήνα και βρίσκεται που αλλού; όπως όλοι οι Καρπάθιοι, εργάτης στα λατομεία της Πεντέλης. Για τον Μανώλη Κατωγυρίτη οφείλουμε ένα ξεχωριστό βιογραφικό αφιέρωμα, αφού πρόκειται για έναν μοναδικό Καρπάθιο ποιητή και λογοτέχνη, που οι ανείπωτες ταλαιπώριες της υγείας του δεν του επέτρεψαν να απογειωθεί μέσα από το αξεπέραστο και πηγαίο ταλέντο του.

Ας επιστρέψουμε στην περίπτωση του μικρότερου αδελφού του,  Νικόλα Κατωγυρίτη.

Μικρός, ίσα που ολοκληρώνει μερικές τάξεις από το δημοτικό σχολείο Μενετών, μαθαίνει λιγοστά κολυβογράμματα και ο Νίκος στις αρχές της δεκαετίας του 1930, ταξιδεύει για την Αθήνα και τα πολύβουα λατομεία της Πεντέλης. Εκεί εκπαιδεύεται στις εξορύξεις όγκων μαρμάρου, μαθαίνει και παίζει στα δάχτυλα τους δυναμίτες.

Όπως φαίνεται στην αλληλογραφία, που διέσωσε η αδελφή του Καλλιόπη, πρόκειται για χαρακτήρα ευαίσθητο και ανεξάρτητο.

Λίγα χρόνια αργότερα, το 1936, ο μεγάλος αδελφός Μανώλης αρρωσταίνει από φυματίωση των οστών, μια μορφή οστεομυελύτιδας, γνωστή και ως νόσος του Pott. Από τότε μπαινοβγαίνει στα Αθηναϊκά νοσοκομεία, αφού θεραπεία δεν υπήρχε και μοναδική λύση ήταν η μακροχρόνια ακινησία του ασθενούς. Ο Νικόλαος Κατωγυρίτης αναγκαστικά γίνεται ο προστάτης όλης της οικογένειας. Δουλεύει στις εξορύξεις μαρμάρου, στον Βόλο, και αναλαμβάνει την υποχρέωση να στείλει χρήματα στη Κάρπαθο, που δεινοπαθεί από την ιταλική κατοχή. Επίσης προσπαθεί να βοηθήσει τον άρρωστο αδελφό του Μανώλη, αλλά να στηρίξει και την μικρή αδελφή του Καλλιόπη, που στο μεταξύ έχει βρεθεί στον Πειραιά, στα χέρια της μακρινής θείας Καλλιόπης Ιωάννου Γεραπετρίτη. Και ο Νίκος, όπως κάθε άνθρωπος, θέλει να προχωρήσει μπροστά, ονειρεύεται μια καλύτερη ζωή. Όμως δεν κλείνει τα μάτια, αναγνωρίζει την σταθερή αδικία σε βάρος της εργατικής τάξης,  που και ο ίδιος ανήκει.

Σε ένα από τα ανορθόγραφα γράμματα του (1/9/1936) ζητάει από τον αδελφό του Μανώλη να του στείλει “καμμιά εφημερίδα γιατη έχω να διαβάσο από κερον που απαγορεύτηκεν ο ρίζος”. Η μικρή αναφορά στον Ριζοσπάστη είναι αρκετή, πρόκειται για την περίοδο της δικτατορίας του Μεταξά (4 Αυγούστου 1936), όταν με πρόσχημα τον “κομμουνιστικό κίνδυνο”, έθεσε το ΚΚΕ εκτός νόμου και εξαπέλυσε εναντίον του πρωτοφανείς διώξεις. Ωστόσο ο 20χρονος εργάτης Νικόλαος Κατωγυρίτης φαίνεται να είχε ήδη ώριμη συνειδησιακή οντότητα. Είναι όμως και βαθιά πατριώτης, γνήσιος Δωδεκανήσιος που με την πρώτη σπίθα του πολέμου, αφήνει πίσω μεροκάματα και φόβους και τραβά με το εθελοντικό Σύνταγμα Δωδεκανησίων.

Δεν είναι ο μοναδικός Καρπάθιος, που ανεβαίνει στα σύνορα και πολεμά απέναντι στους Ιταλούς, ενώ το διαβατήριο του ήταν Ιταλικό!

Επιστρέφει στην Αθήνα και μέσα στην άγρια Γερμανική κατοχή κάνει διάφορες δουλειές του ποδαριού, για ένα πιάτο φαί. Όμως δεν ησυχάζει, δεν λέει να το βάλει κάτω!

Στις 16 του Φλεβάρη 1942, κυκλοφόρησε παντού η Ιδρυτική Προκήρυξη του Εθνικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού(ΕΛΑΣ). Σ’ αυτή διατυπώνονταν οι σκοποί του λαϊκού στρατού, που ήταν: 1) Αγώνας για την απελευθέρωση της χώρας από τους ξένους κατακτητές, 2) περιφρούρηση των κατακτήσεων του λαού και των ελευθεριών του εναντίον κάθε επιβουλής και 3) εξασφάλιση της τάξης μέχρι τη διεξαγωγή εκλογών, ώστε ο λαός να μπορεί να εκφράσει πραγματικά ελεύθερα τη θέλησή του.

Ο Νίκος οργανώνεται στο Εθνικό Απελευθερωτκό Κίνημακαι παλεύει μέσα στην Αθήνα τους κατακτητές. Πρόκειται για τις ομάδες αντίστασης πόλεων, που προσπαθούσαν να αφυπνίσουν με κάθε δυνατό μέσο τη συνείδηση του λαού.

Ο Αρκασιώτης Μιχάλης Ρηγοπούλης ήταν και ο ίδιος ενεργό μέλος της αντίστασης, μας αφηγείται μια ιστορία που ακολουθούσε τον Νικόλα “λέγανε πως είχε πιάσει δουλειά σε ένα επιταγμένο εργοστάσιο, κάθε μεσημέρι όλοι οι εργάτες περίμεναν στην ουρά, για να γεμίσουν ένα κατσαρόλι με νερόζουμο από βρασμένες σταφίδες και ασκάδια. Όμως ο Γερμανός στρατιώτης που σέρβιρε, φρόντιζε κάθε μέρα να ξεφτιλίζει τους εργάτες. Πότε τους κλωτσούσε και πότε τους έδινε κατακέφαλα με την ξύλινη κουτάλα που κρατούσε. Ο Νίκος δεν δείλιασε λεπτό, πρέπει να τελειώνουμε με αυτόν τον Γερμανό, και πρότεινε σε μια κοπέλα να του κάνει δήθεν τα γλυκά μάτια, και να τον παρασύρει λίγο απόμερα. Εκεί και αντάμα με κάποιους άλλους συντρόφους, σκότωσαν τον Γερμανό και τον πέταξαν μέσα στο διπλανό πηγάδι, δίχως να του πάρουν τον οπλισμό”.

Ένα διάστημα, λίγο πριν από την απελευθέρωση, ο Νίκος δουλεύει στα μαγειρεία του νοσοκομείου που νοσηλεύεται ο αδελφός του Μανώλης, μαζί είναι και ένας ακόμη καρπάθιος ο Χαρατσοχάρτης, που σε κάποια έφοδο τον Γερμανών συλλαμβάνεται και στέλνεται στην εξορία.

Ο Νικόλαος Κατωγυρίτης γλυτώνει, όμως και για αυτόν τα πράγματα δεν είναι εύκολα, ήδη ήταν καπετάνιος του 1ου λόχου Βουλιαγμένης, λόχου ειδικευμένου στην τοποθέτηση εκρηκτικών.

Ο λόχος είχε τρεις διμοιρίες. Η συνολική δύναμή του ήταν 80 άνδρες.

Ο λόχος του Κατωγυρίτη άνηκε στο Ιο τάγμα του 1ου συντάγματος,στις 12-10-44 το 1ο Σύνταγμα είχε τρία τάγματα, με δύναμη 600 έως 800 ανδρών το καθένα.

Είχε στον έλεγχό του, τη Νέα Σμύρνη, Βουρλοπόταμο, Φάληρο, Αγία Βαρβάρα, Γλυφάδα, Βούλα ως τη Βουλιαγμένη. Το τάγμα

αυτό μετά την απελευθέρωση στις 29.10.44 είχε στρατιωτικό διοικητή, τον έφεδρο λοχαγό Δημητρακάκο Παναγιώτη.

Ας παρακολουθήσουμε το χρονικό των ημερών πριν από τα γεγονότα του Μακρυγιάννη:

3 Δεκέμβρη

Πυροβολισμοί στο άοπλο μαζικό συλλαλητήριο του ΕΑΜ στο Σύνταγμα. 21 νεκροί και δεκάδες τραυματίες. Το βάρος σηκώνουν οι Εαμικές οργανώσεις της Καλλιθέας που έχουν απλωθεί μπροστά στο Μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη, με τις νεοσμυρνιώτικες οργανώσεις να βρίσκονται πίσω τους, στην περιοχή από τον Βασιλικό Κήπο έως τις Στήλες του Ολυμπίου Διός.

4 Δεκέμβρη

Γενικήαπεργία. ΚηδείατωνθυμάτωντηςπροηγούμενηςμέραςσυνοδείαένοπλωνσχηματισμώντουΕΛΑΣΑθήνας. ΧτύπηματηςδιαδήλωσηςστηνοδόΠανεπιστημίουμενεκρούςκαιτραυματίες.

– ΑρχίζειταξημερώματαηεπίθεσητουΕΛΑΣστοστρατόπεδοτηςΧστοΘησείοκαιστααστυνομικάτμήματατηςΑθήνας. ΣτηνεπίθεσηστοΘησείοπαίρνειμέροςλόχος100 νεοσμυρνιωτώνΕΛΑΣιτώντουΙ/1 ΤάγματοςμεκαπετάνιοτονΜιχάληΠαναγιωτίδη. Στις11.30 τοπρωίοΕΛΑΣκαταλαμβάνειτηβάσητωνχιτών, οιοποίοιείχαν104 νεκρούςκαι40 αιχμαλώτους. 180 χίτεςμαζίμετοναρχηγότουςΓρίβαδιαφεύγουνπροςτοκέντρουπότηνπροστασίααγγλικώνδυνάμεων.

Στις 5 Δεκεβρίου

Ο Τσώρτσιλ αποφάσισε μαζί με τον Ήντεν ότι τα βρετανικά στρατεύματα θα έπρεπε να επιβάλουν την τάξη στην Αθήνα. Είναι χαρακτηριστική η διαταγή προς τον Σκόμπυ, η οποία θυμίζει περισσότερο το αποικιοκρατικό παρελθόν της μεγάλης βρετανίας παρά τη στάση προς μια σύμμαχο χώρα:

«Ωστόσο, μη διστάσετε να ενεργήσετε σαν να βρίσκεστε σε μία κατακτημένη πόλη όπου εξελίσσεται τοπική εξέ- γερση. […] Πρέπει να κρατήσουμε και να επιβληθούμε στην Αθήνα. Θα ήταν πολύ σημαντικό να το επιτύχετε αυτό χωρίς αιματοχυσία αν είναι δυνατόν, αλλά και με αιματοχυσία εάν είναι απαραίτητο».

6 Δεκέμβρη, (η μέρα που σκοτώθηκε και ο Νικόλαος Κατωγυρίτης)

Μέχριτις12 τομεσημέρι, ταφυλάκιατωνχωροφυλάκωνεπίτηςοδούΜητσαίωνμέχριτηΔιονυσίουΑεροπαγίτουέχουνκαταληφθείαπότονεοσμυρνιώτικοΙ/1 τάγματουΕΛΑΣμεκαπετάνιοτονΛευτέρη. ΟιδυναμιτιστέςτουΙ/1 (λόχος του Κατωγυρίτη) ανοίγουνρήγμαστηνότιαπλευράτουμαντρότοιχουτηςΣχολήςΧωροφυλάκων, αλλάηπρογραμματισμένηέφοδοςαναβάλλεταιλόγωτηςαπόσυρσηςμερικώνΤαγμάτωντουΕΛΑΣπροςΚαισαριανή, όπουεκδηλώθηκεαντιπερισπασμόςτωνκυβερνητικών, καθώςκαιτηςσταδιακήςεμπλοκήςτωνάγγλωνστοπλευρότωνχωροφυλάκωνκαιτωνταγματασφαλιτών.

Ο Ορέστη Μακρής, διοικητής του 1ουΣυντάγματος του ΕΛΑΣ Αθήνας,θυμάται μαζί με τον Καπετάνιο Γιώργη Ζαφειρόπουλο (Μουστάκιας) και περιγράφει τα δραματικά γεγονότα της 6ης Δεκέμβρη 1944 στο βιβλίο του “Ο ΕΛΑΣ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ”(εκδ.Σύγχρονη Εποχή), ας τον ακολουθήσουμε στο πιο κάτω συγκλονιστικό απόσπασμα:

“Το πρωί της ίδιας μέρας (6.12.44) έχει αρχίσει μια απ’ τις μεγαλύτερες μάχες του Δεκέμβρη. Η μάχη του Μακρυγιάννη που ήταν το ισχυρότερο οχυρό της αντίδρασης. Εκτός απ’ τους 1300 χωροφύλακες (η πραγματική τους δύναμη ήταν 600 μέσα στο

στρατώνα, 200 στα εξωτερικά οχυρό, 200 στο Α’ Σώμα Στρατού, 100 στο τμήμα μεταγωγών και 30 περίπου αστυφύλακες στο Β’ 

αστυνομικό τμήμα δηλαδή σύνολο 1130 που αποτελούσαν τη φρουρά του και ήταν οπλισμένοι με πολυβόλα, αυτόματα και βαρείς 

όλμους, είχαν οχυρωθεί και σε γειτονικά κτίρια (εννοεί τα οχυρά της οδού Μακρυγιάννη στον ανατολικό τομέα).

 Το σωστό αυτό φρουριακό συγκρότημα φαινότανε απρόσβλητο.

Ο ΕΛΑΣ όμως δε δίστασε να το προσβάλει. Στις 6 και 30′ 

ξέσπασε η θύελλα. Μέσα σ’ ένα πανδαιμόνιο από εκρήξεις ο ΕΛΑΣ αρχίζει να εξουδετερώνει συστηματικά τα οχυρωμένα κτίρια.

 Είναι δύσκολο να περιγράφει κανένας τη σφοδρότητα της μάχης.

Οι χαφιέδες, που διαθέτουν τεράστια δύναμη πυρός, θερίζουν

κυριολεχτικά όλους τους δρόμους. Νομίζει κανείς πως βράζει η γη.

Ο ΕΛΑΣ παρά τις μεγάλες απώλειες που έχει απ’ την πρώτη

στιγμή, πολεμάει με απερίγραπτη γενναιότητα, ενάντια στο μισητό φρούριο του φασισμού, το χαφιέδικο σύνταγμα Μακρυγιάννη.

 Μέχρι τις 10 το πρωί έχουν ξεκαθαριστεί και τα οκτώ οχυρωμένα κτίρια κι όλες οι δυνάμεις στρέφονται ενάντια στο στρατώνα.

Οι χαφιέδες έντρομοι ζητάνε βοήθεια απ’ τους σκόμπυδες, που στέλνουν αμέσως τανκς. [Σημείωση Ο.Μ.: Οι άγγλοι απ’ την

αρχή υποστήριξαν τα δυο οχυρά απέναντι α π’ την κεντρική πύλη, που τελικά δεν καταλήφθηκαν]. Αυτή τη φορά βαράνε αμέσως 

στο ψαχνό, αλλά ο ΕΛΑΣ δεν πρόκειται να υποχωρήσει.

 Οι λοχαγοί του 2ου και 6ου λόχου του 1ου τάγματος (Γιώργης Ζαφειρόπουλος σκαρφαλώνουν στα κεραμίδια ενός διπλανού

κτιρίου και τινάζουν δέσμες δυναμίτη μέσα στο σύνταγμα (εννοεί τα καλά σπίτια στη γωνιά των οδών Μακρυγιάννη και Χατζηχρήστου). Στο μεταξύ απ ’ τις ηρωικές συνοικίες μας ξεκινάει μια άλλη φάλαγγα χωρίς τουφέκια κι αυτόματα, φορτωμένη με τσιγάρα, κονιάκ και γλυκά. Είναι ο λαός που πάει να βοηθήσει το μαχόμενο στρατό μας. Κορίτσια 12-15 χρόνων και γέροι εβδομηντάρηδες φτάνουν στις πρώτες γραμμές και έρποντας πλησιάζουν τους πολυβολητές, για να τους δώσουν το δώρο τους οι ίδιοι.

 Αυτοχειροτονημένες νοσοκόμες 13 χρόνων φτάνουν στη νεκρή ζώνη και μεταφέρουν τραυματίες. Καμιά φορά δε γυρίζουν πίσω.

 μένουν νεκρές κρατώντας στην αγκαλιά τους τον τραυματία που πήγαν να γλυτώσουν. Ο ΕΛΑΣ ηλεκτρισμένος εξορμάει σε

γενική επίθεση. Ο στρατώνας, φλέγεται. Τα τμήματα του Ιου τάγματος 1ου συντάγματος (Γιάννης Κυριακίδης) έχουν γκρεμίσει τη

 βορειοδυτική πλευρά της μάντρας. Τη στιγμή που η νίκη είχε στέψει τα όπλα του λαού, από μακρινά φτάνει το μουγκρητό μιας 

άλλης μάχης. Οι ριμινίτες έχουν εξαπολύσει επίθεση ενάντια στην Καισαριανή”!!

Οι «δυναμίτες» που διέθετε το Ιο σύνταγμα, έφταναν για 4 κοινά φουρνέλα! Είχαμε και τέσσερις νάρκες, αλλά τη μια την είχαμε ξοδέψει στην ανατίναξη της κεντρικής πύλης των φυλακών Συγγρού, όταν πραγματοποιούσαμε την κατάληψή τους με έφοδο ενάντια στις εγγλέζικες δυνάμεις που κάλυπταν τους οπλισμένους δοσίλογους”.

 

Αφήγηση

Νίκος Χαζηγεωργίου

Μιχάλης Ρηγοπούλης

Ειρήνη Ρηγοπούλη

Τοπωνυμικό της Καρπάθου, Κων. Μηνάς. Εξάντας 2000

Αλληλογραφία, Εμμ. Γεωργίου Κατωγυρίτη. Αθήνα 2014

Ο ΕΛΑΣ της Αθήνας, Ορέστης Μακρής, Σύγχρονη Εποχή

polianapoda.wordpress.com/2011/12/05/η-νέα-σμύρνη-στη-μάχη-των-δεκεμβριανών/